أبو المحاسن الحسين بن الحسن الجرجاني

325

تفسير گازر ( جلاء الأذهان وجلاء الأحزان ) ( فارسى )

بر دست من سهل كند گفت : چنين و چنين حالى است گفت : برو و امير را بگوى كه مرا غلامى است سياه ؛ تفسير اين آيت مىداند ، وزير برفت و بگفت ، امير گفت : غلام را حاضر گردان ؛ حاضرش كرد ؛ غلام گفت : اى أمير شأن خداى تعالى آنست كه : يولج اللّيل فى النّهار و يولج النّهار فى اللّيل ، و يخرج الحىّ من الميّت و يخرج الميّت من الحىّ ، و يشفى سقيما و يسقم سليما ، و يبتلى معافى و يعافى مبتلى ، و يعزّ ذليلا و يذلّ عزيزا ، و يغنى فقيرا و يفقر غنيّا ؛ شأن او آن است كه شب برد و روز آرد و روز برد و شب آرد ، و بميراند و زنده گرداند ، و بيمار را شفا دهد و تندرست را بيمار گرداند ، و عافيت دهد و مبتلى كند ، و عزيز كند و ذليل كند ، و توانگرى دهد و درويشى دهد أمير گفت : أحسنت اى غلام ، آنگه بفرمود : تا جامهء خواجه وزير بيرون كردند و در غلام پوشيدند و بجاى خواجه‌اش بنشانيدند ، غلام گفت : يا مولاى هذا ايضا من شأن اللّه ؛ اين هم از شأن خداست ، و [ شَأْنٍ ] كارى باشد با قدر و منزلت .

--> عالم جليل مولى فتح اللّه كاشانى ( ره ) در منهج الصادقين بعد از ذكر آيهء مباركهء [ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ ] * نخستين بار در سورهء مباركهء « الرّحمن » گفته : « و بدانكه اين كلمات در سى و يك موضع از اين سوره تكرار يافته به جهت آنكه اين سوره مشتمل است بر ذكر نعم إلهى ؛ پس بعد از ذكر هر نعمتى اين الفاظ را تكرار نموده تا سامعان و قائلان متنبّه شوند بر كثرت نعم ؛ و تصديق نمايند بهر يك از آن . و گفته‌اند كه : تكرار براى دفع غفلت است و تأكيد حجّت و تقرير نعمت و تأكيد در تذكير آن و مبالغه در توبيخ مكذّب آن ؛ همچنانكه در عرف مىگويند كه : أما أحسنت إليك حين أعطيت مالا ، أما أحسنت إليك حين ملّكتك عقارا ، أما أحسنت إليك حين به نيت لك دارا ، مثل اين در كلام عرب بسيار است و در اشعار ايشان ، مهلهل بن ربيعه برادر خود را كليب مرثيه گفته : و در هر بيت مكرّر كرده و از آن جمله اينست كه : على ان ليس عدلا من كليب * اذا طرد اليتيم عن الجزور على ان ليس عدلا من كليب * اذا ما ضيم جيران المجير على ان ليس عدلا من كليب * اذا رجف العضاه من الدّبور و قرآن بر طريقهء استعمال ايشان فرود آمده تا از هر نوع كلامى كه مستعمل ايشان باشد از روى فصاحت در قرآن نيز از آن نوع توان يافت » . شيخ الطائفه ( ره ) در تبيان گفته : ( ج 2 ؛ ص 460 ) « و انّما كرّرت هذه الاية لانه تقرير بالنعمة عند ذكرها على التفصيل نعمة نعمة كأنّه قيل : بأىّ هذه الالاء تكذّبان ثم ذكرت آلاء أخر فاقتضت من التذكير و التقرير بها ما اقتضت الاولى ليتأمّل كل واحدة فى نفسها و فيما تقتضيه صفتها من حقيقتها التى تنفصل بها من غيرها » .